Uroczystości w PWPW
Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych była jedną z najważniejszych redut Starego Miasta podczas Powstania Warszawskiego. 2 sierpnia 1944 r. została zdobyta przez powstańców i pozostawała w ich rękach, dzielnie broniona, przez ponad trzy tygodnie. W poniedziałek 3 sierpnia 2026 r. na terenie PWPW w Warszawie odbyły się rocznicowe uroczystości. Uczestniczyli w nich również przedstawiciele Policji.
82 lata temu zdobycie silnie obsadzonego kompleksu Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych (wtedy funkcjonującej jako drukarnia i mennica – Statdruckerei und Münze) odbyło się o godzinie 11.15. Dlatego rocznicowe obchody, mimo że organizowane dzień później, czyli w poniedziałek 3 sierpnia br. także rozpoczęto o tym właśnie czasie.
Tegoroczne uroczystości przygotowano pod hasłem „Rodziny Reduty PWPW”, gdyż nie ma już wśród żyjących nikogo ze zdobywców i obrońców północno-wschodniego szańca Starego Miasta. Pozostali ich najbliżsi, którzy kultywują pamięć o swoich przodkach, jednocześnie przekazując wiedzę o ważnych wydarzeniach sierpniowych dni 1944 roku. To na ich opowieściach oparto spotkanie na terenie Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych. Jako że nadzór nad PWPW S.A. sprawuje Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji na ceremonii nie mogło zabraknąć przedstawicieli resortu i Policji. Obecny był Sekretarz Stanu w MSWiA Tomasz Szymański. Kierownictwo Policji reprezentowali: insp. Cezary Czubaj Zastępca Dyrektora Biura Łączności i Informatyki Komendy Głównej Policji, mł. insp. Marcin Lasota Naczelnik Wydziału Edukacji Historycznej Gabinetu Komendanta Głównego Policji i podinsp.. Marek Śpiewak Naczelnik Wydziału Kryminalnego Biura Kryminalnego KGP. Przybyło również kierownictwo Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji, na czele z Dyrektor insp. Iwoną Marciniak-Krawczyk. Ceremonię uświetnili także przedstawiciele Komendy Stołecznej Policji. Obecne na uroczystości delegacje złożyły kwiaty w miejscu pamięci na terenie PWPW S.A., poświęconym powstańcom warszawskim.
Przypomnijmy, ze Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych była i jest bardzo ważnym zakładem z punktu widzenia istnienia, niezależnego, polskiego państwa. W 1920 r., jeszcze pod nazwą Państwowe Zakłady Graficzne, wytwórnia wyprodukowano pierwszy banknot – 100 marek polskich. PWPW powstała w 1926 r. i wtedy zaczęto budować nową siedzibę firmy, zlokalizowaną przy ul. Sanguszki 1 na obrzeżach warszawskiej starówki. Po trzech latach na skarpie wiślanej wyrósł nowoczesny, potężny kompleks pięciopiętrowych budynków.
Podczas II wojny światowej Niemcy przejęli zarządzanie wytwórnią, produkując tu np. karty żywnościowe i okupacyjne banknoty. Polacy potrafili z okupantów niejednokrotnie zadrwić i dlatego udało się przemycić wizerunek Emilii Plater na środki płatnicze w Generalnym Gubernatorstwie. Bohaterka Powstania Listopadowego występowała już przed wojną na banknotach, a Niemcom jej podobiznę przedstawiono jako „młodzieńca z ubiegłego stulecia”. W zarządzanej przez okupantów fabryce działała Podziemna Wytwórnia Banknotów oraz dobrze zakonspirowany samodzielny oddział bojowy, który odegrał kluczową rolę przy zdobyciu zakładu 2 sierpnia 1944 r. Samodzielna Grupa Specjalna działająca przy Sanguszki liczyła w momencie wybuchu Powstania 10 oficerów i 60 szeregowych, uzbrojonych w jeden pistolet maszynowy MP 40, siedem pistoletów i kilkadziesiąt granatów ręcznych. Pierwszy szturm z zewnątrz w nocy z 1 na 2 sierpnia 1944 r. na wzmocnioną dzień wcześniej niemiecką załogę, wyposażoną w ciężkie karabiny maszynowe nie powiódł się. 2 sierpnia w ciągu dnia zaatakowano z kilku stron, do atakujących przyłączyli się ochotnicy. Decydujące znaczenie miał atak od wewnątrz członków oddziału specjalnego, którzy zniszczyli gniazdo CKM przy wartowni głównej. Walki trwały jednak jeszcze bardzo długo, gdyż wróg ukrywał się w licznych zakamarkach na terenie wytwórni. Powstańcy zdobyli tu znaczne zapasy broni i żywności. Na prawie miesiąc PWPW stała się powstańczą redutą, broniącą dostępu do Starego Miasta. Silnie atakowana od strony Cytadeli odpierała ataki do 28 sierpnia 1944 r., gdy powstańcy opuścili jej teren.
Tekst: Paweł Ostaszewski / Wydział Edukacji Historycznej Gabinet KGP
Zdjęcia: kom. Katarzyna Król / Wydział Edukacji Historycznej Gabinet KGP
