Wiceprezydent Warszawy z Milicji Ludowej
Pół wieku temu,18 sierpnia 1976 r. zmarł w Warszawie jej przedwojenny wiceprezydent Julian Spitosław Kulski. Postać to mało znana, żeby nie powiedzieć zapomniana, acz zupełnie niesłusznie. Jego działalność ważna jest również z punktu widzenia dziejów służb policyjnych w Polsce.
O Stefanie Starzyńskim słyszał chyba każdy, choć nie każdy pamięta, że był komisarycznym prezydentem stolicy, a więc nie był wybierany w wyborach, a sprawował władzę w Warszawie z nadania rządu. Mimo iż nie miał demokratycznego mandatu zapisał się w dziejach miasta wyjątkowo dobrze, także wtedy gdy jako komisarz cywilny Dowództwa Obrony Warszawy we wrześniu 1939 r. podnosił na duchu mieszkańców stolicy i uchodźców oraz organizował działanie instytucji w warunkach wojennych. Nie był sam. Współpracował z nim ściśle wiceprezydent Julian S. Kulski, z którym Starzyńskiego łączyła długoletnia znajomość.
Julian Spitosław Kulski, urodził 5 grudnia 1892 r. w Warszawie i tamże zmarł, 18 sierpnia 1976 r. Studiując w Brukseli, a potem w Nancy działał w belgijskiej sekcji Polskiej Partii Socjalistycznej - Lewica. Był członkiem Związku Strzeleckiego, a w latach 1914 – 1917 służył w Legionach Polskich. Gdy Polska odzyskała niepodległość znalazł się w Milicji Ludowej, która funkcjonowała od 5 grudnia 1918 r. do czasu powołania Policji Państwowej 24 lipca 1919 r.
Milicja Ludowa wywodziła się z Milicji Ludowej PPS i była tą formacją, która przejęła na siebie obowiązek zapewnienia spokoju i bezpieczeństwa na terenie kraju w burzliwych latach przełomu 1918/1919. Powołując Milicję Ludową rozwiązano jednocześnie wszelkie ochotnicze straże, milicje i inne organizacje, poza samorządowymi, które powstawały wtedy samorzutnie.
Julian S. Kulski był komendantem okręgu warszawskiego Milicji Ludowej. Stanowisko komendanta głównego piastował zaś kpt. Ignacy Boerner, którego 151. rocznica urodzin minęła 11 sierpnia br. Boerner to późniejszy pułkownik i znany minister poczt i telegrafów, od którego nazwiska w 1936 r. wzięło nazwę warszawskie osiedle, wybudowane dla pracowników resortu.
Milicja Ludowa podlegała Ministrowi Spraw Wewnętrznych. W marcu 1919 r. liczyła ok. 23 tysiące członków w całym kraju. Formalnie funkcjonowała do 24 lipca 1919 r. i część jej członków znalazła się w utworzonej wtedy Policji Państwowej.
Po komendantowaniu Milicji Ludowej w Warszawie Julian Kulski służył w Wojsku Polskim, a od 1927 r. pracował w Ministerstwie Skarbu. 14 lutego 1935 r. został wiceprezydentem Warszawy i wtedy, razem z urzędującym już od pół roku Stefanem Starzyńskim, zajął się całościowo rozbudową, unowocześnianiem i upiększaniem stolicy Polski. We wrześniu 1939 r. Kulski był komendantem cywilnym obrony przeciwlotniczej i członkiem Komitetu Obywatelskiego przy dowódcy Armii „Warszawa”, w którym zastępcą przewodniczącego gen. Juliusza Rómmla był Stefan Starzyński. Notabene w składzie komitetu znalazł się także komendant główny Policji Państwowej w latach 1923 – 1926 Marian Borzęcki, który po przejściu w stan nieczynny był m.in. wiceprezydentem Warszawy (1927 – 1934).
Po przegranej wojnie obronnej i po aresztowaniu Stefana Starzyńskiego Julian Kulski został, za zgodą podziemia, komisarycznym burmistrzem Warszawy. Magistrat zależny był od niemieckich władz okupacyjnych, ale oddawał też usługi Polskiemu Państwu Podziemnemu. Kulski był kilkakrotnie zatrzymywany przez Niemców, ale kierowany przez niego Zarząd Miejski cały czas angażował się w działalność przeciw okupantowi, m.in. przez legalizację konspiracyjnych działaczy, przekazywanie środków z kasy miejskiej na tajne nauczanie i podziemną opiekę medyczną. Po wybuchu Powstania Warszawskiego Julian Kulski złożył 5 sierpnia 1944 r. na ręce Marcelego Porowskiego, który podczas okupacji także pracował w Zarządzie Miejskim, a jednocześnie piastował stanowisko Delegata Rządu RP na uchodźstwie ma miasto stołeczne Warszawa, rezygnację z dotychczasowej funkcji. W ten sposób zakończył swoją misję zarządzania Warszawą w warunkach okupacji. Jego syn Julian Eugeniusz Kulski wałczył w Powstaniu Warszawskim. Obaj panowie Kulscy spotkali się podczas walk na Żoliborzu, a ojciec przekazał synowi, aby ten przedostał się na Zachód, jeżeli władzę w Polsce przejmą komuniści. Tak też się stało. Julian Eugeniusz skończył architekturę na uniwersytecie w USA i z czasem został ekspertem Banku Światowego, nadzorującym realizacje architektoniczne finansowane przez Bank Światowy w różnych miejscach globu. Zmarł w 2021 r, w Waszyngtonie. Julian Spitosław po wojnie pracował w różnych instytucjach państwowych, a w 1959 r. przeszedł na emeryturę.
Z okazji 50. rocznicy śmierci przedwojennego wiceprezydenta i komisarycznego burmistrza Warszawy podczas okupacji niemieckiej zorganizowano ekspozycję, poświęconą obu panom Kulskim pt. „Dziedzictwo odwagi. Niezwykła historia ojca i syna”. Wernisaż wystawy odbył się w przeddzień rocznicy – 17 sierpnia 2026 r. w siedzibie Centralnego Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie.
Dzień później przy Pomniku Prezydentów Wielkiej Warszawy – Stefana Starzyńskiego i Juliana S. Kulskiego przy ul. Wybrzeże Gdańskie w Warszawie złożono kwiaty i oddano hołd przedwojennemu wiceprezydentowi. W uroczystościach uczestniczyli przedstawiciele Komendy Stołecznej Policji, a oprawę muzyczną ceremonii zapewniła Orkiestra Reprezentacyjna Policji.
Julian S. Kulski upamiętniony jest także na tablicy umieszczonej na fasadzie zbudowanej w miejscu przedwojennego ratusza bryły Pałacu Jabłonowskich przy stołecznym Placu Teatralnym. Pomnik Prezydentów Wielkiej Warszawy został odsłonięty 9 października 2021 r. Przedstawia Stefana Starzyńskiego i Juliana S. Kulskiego, idących wzdłuż Wisłostrady. Figuratywny monument jest odwzorowaniem fotografii wykonanej w 1937 r. podczas wizyty prezydentów na budowanych wtedy bulwarach wiślanych.
Tekst: Paweł Ostaszewski / Wydział Edukacji Historycznej Gabinetu KGP
Zdjęcia: domena publiczna i Paweł Ostaszewski / Wydział Edukacji Historycznej Gabinetu KGP
