35 lat Głównego Archiwum Policji
Jego praca rzadko trafia na pierwsze strony gazet, choć bez niej pamięć polskiej Policji byłaby niepełna, a wiele spraw – służbowych, sądowych i ludzkich – nie znalazłoby rozstrzygnięcia. Główne Archiwum Policji obchodzi w tym roku jubileusz 35-lecia. Z tej okazji w Komendzie Głównej Policji odbyła się uroczysta odprawa, podczas której funkcjonariuszom i pracownikom Policji z całego kraju wręczono pamiątkowe medale.
29 października 2026 r. w gościnnej siedzibie Wydziału Edukacji Historycznej Gabinetu Komendanta Głównego Policji przy ul. Orkana 14 w Warszawie odbyła się uroczysta odprawa z okazji 35. rocznicy utworzenia Głównego Archiwum Policji, zorganizowana przez Biuro Bezpieczeństwa Informacji KGP. Jubileusz był okazją, by przypomnieć drogę, jaką przeszła policyjna służba archiwalna, podsumować jej dorobek, a przede wszystkim podziękować ludziom, którzy przez 35 lat ją tworzyli.
JUBILEUSZOWA ODPRAWA
W uroczystości udział wzięli: Zastępca Komendanta Głównego Policji nadinsp. Tomasz Michułka, Zastępca Dyrektora Departamentu Bezpieczeństwa i Spraw Obronnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji Katarzyna Szot, Naczelnik Wydziału Centralne Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji Edyta Majsak, kierownictwo Biura Bezpieczeństwa Informacji KGP - Dyrektor insp. Urszula Chełstowska¬¬-Ogrodowicz oraz Zastępca Dyrektora insp. Grażyna Makowska, funkcjonariusze i pracownicy Głównego Archiwum Policji, a także kierownicy komórek organizacyjnych Policji, w ramach których funkcjonują archiwa oraz przedstawiciele archiwów z komend wojewódzkich Policji (Komendy Stołecznej Policji), Akademii Policji w Szczytnie i szkół Policji.
Gości powitała Dyrektor Biura Bezpieczeństwa Informacji KGP insp. Urszula Chełstowska-Ogrodowicz, gospodarz uroczystości.
OD BIURA „C” DO WŁASNEGO ARCHIWUM
Dzieje policyjnych akt są dłuższe niż historia Policji III Rzeczypospolitej. Przez pierwsze powojenne dziesięciolecia dokumentacja Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej trafiała do jej własnych składnic akt. W drugiej połowie lat 60. XX wieku włączono ją do Biura „C” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, występującego na zewnątrz jako Centralne Archiwum MSW. Przez ponad dwadzieścia lat milicja nie miała więc odrębnego archiwum, a zarządzanie jej aktami i kartotekami należało do właściwości Służby Bezpieczeństwa.
Przełom przyniosły przemiany ustrojowe. 6 kwietnia 1990 r. Sejm uchwalił ustawę o Policji. 31 lipca 1990 r., wraz z likwidacją Służby Bezpieczeństwa, rozwiązano Biuro „C” MSW, a od 1 sierpnia w jego miejsce powstały trzy odrębne piony: Centralne Archiwum MSW, Biuro Ewidencji i Archiwum Urzędu Ochrony Państwa oraz Biuro Informatyki Komendy Głównej Policji. Rozpoczął się trudny i żmudny podział zasobu, który miał rozstrzygnąć, do jakiej instytucji należą poszczególne akta.
W nowo powstałej Komendzie Głównej Policji nie wyodrębniono początkowo pionu archiwalnego, a centrala nie dysponowała w tym zakresie żadnymi wzorcami. Utworzono jedynie Biuro Informatyki, które przejęło zasoby kartoteczne i informatyczne wymagające zachowania ciągłości funkcjonowania.
SIEDEM MIESIĘCY, KTÓRE ZBUDOWAŁY SŁUŻBĘ ARCHIWALNĄ
7 listopada 1990 r. Komendant Główny Policji nadinsp. Leszek Lamparski zatwierdził wniosek
o utworzenie w Biurze Prezydialnym KGP Wydziału Archiwalnego. Dzień później, zarządzeniem nr 12 Komendanta Głównego Policji, formalnie powołano Wydział V Archiwalny. Decyzją nr 31/90 z 14 grudnia 1990 r. utworzono Zespół ds. Organizacji Archiwum Komendy Głównej Policji, który opracował koncepcję działania archiwum, zakres jego obowiązków oraz projekt przepisów regulujących pracę komórek archiwalnych w Policji.
Efektem tych prac było zarządzenie nr 5/91 Komendanta Głównego Policji nadinsp. Leszka Lamparskiego z 18 kwietnia 1991 r., na mocy którego utworzono Główne Archiwum Policji, podporządkowane Dyrektorowi Biura Prezydialnego KGP. Ten dzień uznaje się za datę powstania Archiwum. Po raz pierwszy od dziesięcioleci formacja policyjna otrzymała własne, odrębne archiwum. W jego skład weszły: Kierownictwo, Sekcja Koordynacji i Wdrożeń, Sekcja Archiwalna oraz Sekcja Techniczna. Zarządzeniem organizacyjnym nr 266/Org z 9 maja 1991 r. wprowadzono strukturę etatową, obejmującą 28 stanowisk – 10 policyjnych i 18 urzędniczych.
Proces organizacji pionu archiwalnego zamknęło pismo instruktażowe Dyrektora Biura Kadr i Szkolenia KGP z 28 maja 1991 r., polecające Komendantom Wojewódzkim Policji usytuowanie komórek archiwalnych w strukturze wydziałów prezydialnych, na wzór rozwiązania przyjętego
w KGP. W ciągu zaledwie siedmiu miesięcy zbudowano od podstaw policyjną służbę archiwalną: z centralą, która wyznacza standardy, i z ogniwami w terenie, które realizują je do dziś.
Pierwsi pracownicy zaczynali niemal od zera. Przejmowali dokumenty, porządkowali je i opisywali – często w warunkach tymczasowych, w atmosferze sporów o przynależność akt i pod presją czasu. Z podzielonego zasobu Biura „C” wyłonił się zespół zamknięty Komendy Głównej MO, obejmujący dokumentację od 15 grudnia 1954 r. do 31 lipca 1990 r., w tym również akta komórek ministerstwa, których zadania przejęła KGP. Równolegle zaczął narastać zespół otwarty – akta nowej, demokratycznej Policji.
LATA ROZWOJU
Kolejne dekady przyniosły umocnienie pozycji Archiwum. Ważną rolę odegrała współpraca
z Instytutem Pamięci Narodowej, do którego systematycznie przekazywano akta, m.in. paszportowe czy dotyczące ZOMO. Dzięki tej pracy historycy, dziennikarze i obywatele mogą dziś badać prawdę o czasach PRL.
Rok 2008 przyniósł nowe podstawy prawne, w tym zarządzenie nr 920 Komendanta Głównego Policji z 11 września 2008 r. Główne Archiwum Policji objęło nadzór merytoryczny nad wszystkimi archiwami i składnicami akt w Policji, stając się centrum całej sieci policyjnych archiwów w kraju.
ARCHIWUM DZISIAJ
Dziś Wydział – Główne Archiwum Policji działa w strukturze Biura Bezpieczeństwa Informacji KGP i ma status archiwum wyodrębnionego – przechowywane w nim dokumenty stanowią część narodowego zasobu archiwalnego. Archiwum obsługuje także Centralne Biuro Śledcze Policji, Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji, Biuro Spraw Wewnętrznych Policji oraz Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości, a w jego zasobie znajdują się również akta opatrzone klauzulami „tajne” i „ściśle tajne”.
Główne Archiwum Policji
• nadzoruje archiwa komend wojewódzkich, szkół policyjnych oraz składnice akt w całym kraju,
• prowadzi centralną ewidencję materiałów kategorii „A”, przechowywanych wieczyście,
• udostępnia dokumenty sądom, prokuraturom, IPN, badaczom i obywatelom,
• wydaje zaświadczenia, od których zależą sprawy konkretnych ludzi, np. emerytury czy potwierdzenie przebiegu służby,
• wdraża elektroniczne systemy pracy archiwalnej, w tym system teleinformatyczny EZA,
• projektuje nową siedzibę Centralnego Archiwum Policji, które ma skupiać akta Milicji Obywatelskiej oraz materiały archiwalne z całej Policji.
ZASÓB ARCHIWALNY W LICZBACH
Sieć archiwalna w Policji obejmuje 23 archiwa oraz 485 składnic akt. Skalę pracy policyjnych archiwistów dobrze obrazują dane według stanu na 31 grudnia 2025 r.
• 319 283 jednostki archiwalne (394 559 tomów) materiałów archiwalnych kategorii „A” – zasób, który w ostatnich dziesięciu latach systematycznie rośnie,
• 20 716 778 jednostek archiwalnych (24 798 888 tomów) dokumentacji niearchiwalnej kategorii „B” – wypełniłyby one półki magazynowe o łącznej długości 192 km;
• 73 803 tomy akt udostępnione w 2025 r., z czego 96% na potrzeby służbowe Policji, a 1 642 tomy na wniosek osób fizycznych;
• 459 tomów akt przekazanych w 2025 r. do archiwów Instytutu Pamięci Narodowej.
MEDALE NA 35-LECIE
Najważniejszym punktem jubileuszowych uroczystości było wręczenie okolicznościowych wyróżnień z okazji 35. rocznicy utworzenia Głównego Archiwum Policji. Pamiątkowe medale policjantom i pracownikom Policji z całego kraju wręczyli Zastępca Komendanta Głównego Policji nadinsp. Tomasz Michułka oraz Dyrektor Biura Bezpieczeństwa Informacji KGP insp. Urszula Chełstowska-Ogrodowicz. Uroczystość zakończyło okolicznościowe wystąpienie Zastępcy Komendanta Głównego Policji.
Wszyscy odznaczeni mieli równiez możliwość zwiedzenia ekspozycji, przygotowanych przez Wydział Edukacji Historycznej Gabinetu Komendanta Głównego Policji, a także zaaranżowanego gabinetu Komendanta Głównego Policji Państwowej.
LUDZIE TWORZĄ ARCHIWUM
Podczas jubileuszu wielokrotnie podkreślano, że za wszystkimi zadaniami Archiwum stoją ludzie – archiwiści, specjaliści i funkcjonariusze, którzy przez 35 lat z ogromną cierpliwością i odpowiedzialnością porządkowali, chronili i udostępniali dokumenty. Każda teczka, każdy protokół i każda karta ewidencyjna to fragment historii państwa i służby. Ktoś musiał je ocalić, opisać i przekazać następnym pokoleniom.
Jubileusz 35-lecia był więc przede wszystkim świętem tych, którzy tworzyli i tworzą Główne Archiwum Policji – instytucję, która z rozproszonego zasobu stała się centrum archiwalnym całej formacji.
Tekst: GAP BBI KGP, P.Ost.
Zdjęcia: kom. Katarzyna Król / Wydział Edukacji Historycznej GKGP
