O policyjnym stroju sportowym - Z kart historiiHistoria i Tradycja

Strój sportowy, w odpowiednich barwach oraz odpowiednio opisany - poprzez umieszczenie takich elementów, jak oznaczenia klubowe lub państwowe, numer indywidualny oraz nazwisko, pozwala obserwującym zidentyfikować przynależność państwową lub klubową sportowca.

Ubrania pozwalające na swobodne i łatwe uprawianie sportu zaczęły być powszechnie używane od połowy XIX wieku, wraz z rozwojem ruchu sportowego. Wcześniej wszelka aktywność sportowa odbywała się w zwykłych codziennych ubraniach. Z czasem narodziła się moda i styl odzieży sportowej adekwatny do uprawianych dyscyplin sportowych. Pionierami w użyciu jednolitych strojów sportowych byli piłkarze i kolarze.

Początkowo odzież sportową wytwarzano z takich materiałów jak: wełna, bawełna i jedwab.
Z czasem, dzięki rozwojowi technologicznemu, zaczęto wykorzystywać nowe materiały, które sprawiały, że  stroje sportowe  były lżejsze, bardziej wytrzymałe i elastyczne. Gdy w latach 60. i 70. XX wieku, pojawiły się włókna syntetyczne, takie jak poliester, nylon i elastan (potocznie zwany lycrą). zaczęto wykorzystywać je powszechnie do szycia nowych strojów sportowych.

Numery indywidualne zawodników po raz pierwszy pojawiły się w roku 1911 w Australii. Miało to pomóc sędziom i kibicom w rozróżnianiu graczy na boisku, szczególnie w sportach zespołowych. W Europie pomysł ten został spopularyzowany w latach 30. XX wieku, a debiutował na wielką skalę w roku 1933 w finale Pucharu Anglii (FA Cup). Od tego momentu, numery – od 1 do 22 - na stałe weszły do angielskiej piłki nożnej. Na Mistrzostwach Świata w Piłce Nożnej w Szwajcarii w 1954 roku pojawiły się po raz pierwszy numery na koszulkach zawodników, przypisane do konkretnej pozycji na boisku. Zaś nazwiska na koszulkach, nad numerami pojawiły się na Mistrzostwach Europy w piłce nożnej, w Szwecji w 1992 r.

W Polsce, pierwsze stroje sportowe pojawiły się wraz z narodzinami ruchu piłkarskiego, na początku XX wieku. Powstały wówczas pierwsze polskie kluby sportowe, takie jak "Cracovia", "Wisła Kraków" czy "Warta Poznań". Wraz z nimi pojawiły się pierwsze oficjalne stroje drużynowe, które składały się z długich spodni, grubych bawełnianych koszul i wysokich wiązanych butów.

W roku 1921 Polska po raz pierwszy zaistniała w międzynarodowej rywalizacji sportowej, rozgrywając mecz piłki nożnej z Węgrami. Polscy piłkarze zaprezentowali się w strojach nawiązujących do barw flagi narodowej - czerwone koszulki, białe spodenki oraz czerwone getry. Piersi polskich zawodników dumnie zdobił biały orzeł w koronie. 

W trakcie VIII Letnich Igrzysk Olimpijskich w Paryżu w 1924 r. polska reprezentacja w piłce nożnej wystąpiła w białych koszulkach sznurowanych pod szyją z kołnierzykiem. Na piersi umieszczone było godło Polski. Strój dopełniały spodenki oraz getry - prawdopodobnie w kolorze czerwonym. Drużyna kolarska miała stroje w całości w kolorze czerwonym. Warto zaznaczyć, że na strój kolarski składała się bawełniana koszulka w jednolitym kolorze oraz luźne nie krępujące ruchów spodnie. Do tego ciężkie obuwie. Głowę chroniła płócienna czapeczka z daszkiem. Kaski rowerowe dopiero wchodziły do użytku.

W kolejnych latach strój polskiej reprezentacji ulegał dalszym zmianom w kroju i w symbolice. Barwy pozostały te same – biel i czerwień. W 1927 r. nastąpiła zmiana w godle Rzeczypospolitej Polskiej, co miało wpływ na nowy wygląd tarcz na reprezentacyjnych koszulkach.

Pierwsze policyjne kluby sportowe powstały na Śląsku w 1924 r., oraz w Warszawie w 1925 r. W kolejnych latach tworzono coraz więcej policyjnych klubów sportowych. Policyjny ruch sportowy zaczął rozwijać się bardzo intensywnie w myśl zasady, że policjant na służbie musi być sprawny fizycznie, aby mógł skutecznie wykonywać swoje obowiązki.

“Istotne, policjant musi być jednostką nie tylko zdrową moralnie, rozwiniętą umysłowo, lecz i silną fizycznie.” W. Trzebiński, „Kultura Fizyczna Policji”, Gazeta Policji Państwowej, nr 16, 17 kwietnia 1920 r.

W październiku 1926 r., w Warszawie odbyły się pierwsze ogólnopolskie policyjne zawody sportowe. Kolejne zawody zorganizowano także w Warszawie w roku 1927 oraz 1928. Czwarte zawody odbyły się w Katowicach w 1929 r. Do wybuchu II wojny światowej nie udało się niestety już zorganizować kolejnych ogólnopolskich policyjnych zawodów sportowych. Miało na to wpływ szereg czynników, m.in. sytuacja ekonomiczna w czasach Wielkiego Kryzysu, który wybuchł w 1929 r. oraz inne wydarzenia wymagające zaangażowania służb publicznych, jak np. wielka powódź w sierpniu 1934 r. Niemniej, organizowane były policyjne zawody sportowe na szczeblu lokalnym oraz organizowano rywalizacje sportowe z cywilnymi klubami sportowymi.

Początkowo, w policyjnych klubach sportowych nie było jednolitych strojów sportowych, choć drużyna futbolowa PKS Katowice już w 1926 r. posiadała własne komplety odzieży sportowej, na które składały się: ciemne getry z białym paskiem, białe spodenki oraz koszulki z długimi rękawami w pionowe paski w jasnych i ciemnych kolorach. (Kalendarzyk PWŚl 1926).

Na pierwszych ogólnopolskich policyjnych zawodach sportowych w 1926 r., zawodnicy najczęściej ubrani byli w ciemne spodenki i jasne, prawdopodobnie białe koszulki. Niektórzy na piersi mieli umieszczony herb lub tarczę policyjnego klubu sportowego który reprezentowali.

W roku 1928 na łamach czasopisma policyjnego „Na Posterunku”(nr 32. z dnia 11 sierpnia) opublikowany został artykuł pt. „Ujednostajnienie kostjumów sportowych P.P.”[pisownia oryginalna]. Artykuł ten miał za zadanie wprowadzić jednolite stroje sportowe wśród policyjnych sportowców. Ujednolicenie strojów wprowadził utworzony w 1927 r. w Wydziale I KG PP referat, który miał za zadanie koordynację sportu w Policji Państwowej. Tym referatem kierował Antoni Librach.

W artykule czytamy:

„W celu ujednostajnienia kostiumu sportowego dla zawodników, występujących jako członkowie policyjnych klubów sportowych, ustalono następujące przepisy, według których należy kierować się przy sporządzaniu kostiumów sportowych.”

„Koszulka biała z granatową lamówką szerokości 1 cm w około szyi i ramion; przytem dla zawodników lekkoatletów z rękawkami długości 10 cm., dla zawodników bokserów i wioślarzy bez rękawków; koszulka dla drużyn piłki nożnej z rękawami do kiści rąk i kołnierzykiem wykładanym, na piersiach sznurowanym. Kołnierzyk, mankiety i oblamowanie rozcięcia na piersi – koloru granatowego.”

„Na każdej koszulce po lewej stronie piersi tarcza biało-granatowa z naszytem i lub wyhaftowanemi literami P. P. i rzymską cyfrą komendy wojewódzkiej (Nr. okręgu). Wysokość tarczy 10 cm., szerokość 7 cm.”

„Spodenki granatowe, sięgające do połowy ud, ściągane w biodrach tasiemką, bez rozporka. 
Pończochy dla drużyn piłkarskich granatowe z białym paskiem na odwinięciu.”

„Przepisy te obowiązują na zawodach reprezentacyjnych, natomiast na zawodach o charakterze lokalnym barwy klubowe mogą być dowolne, jednak jednolite dla każdej drużyny, a to dla orjentacji sędziego.” („Ujednostajnienie kostiumów sportowych P.P.” „Na Posterunku”, nr 32., 1928 r.)

Przy okazji reorganizacji ruchu sportowego w Policji Państwowej, w rozkazie Komendanta Głównego Policji Państwowej numer 743 z dnia 12 marca 1938 r., znalazł się zapis dotyczący barw i stroju policyjnych klubów sportowych.
Sam rozkaz zawierał regulacje odnośnie wychowania fizycznego w jednostkach policji. Porządkował organizację oraz strukturę terenową, wyszkolenie i użycie instruktorów W.F. 
Rozkaz ustalał, że kultura fizyczna oraz odpowiedni program wychowania fizycznego obejmuje wszystkich funkcjonariuszy do 38 roku życia włącznie.
Każdy policjant mieszczący się w tych ramach wieku jest zobowiązany do przejścia odpowiedniego sprawdzianu sprawności fizycznej w formie policyjnego wieloboju sportowego. 
„W skład wieloboju sportowego wchodzą następujące konkurencje:
1.     Bieg 200 m z przeszkodami i strzelaniem.
2.     Strzelanie z rewolweru lub pistoletu na 25 m.
3.     Pływanie 100 m stylem dowolnym.
4.     Rzut granatem na donośność.
5.     Jazda na rowerze 20 km, względnie marsz 10 km z     dodatkowym obciążeniem 10 kg.”
(W. R. Staniszewski, „Policyjny Wielobój Sportowy”, „Na Posterunku”, nr. 22, z 29 maja oraz nr 23. z 5 czerwca 1938 r.).

W punkcie VI rozkazu nr 743 „Organizacja Policyjnych Klubów Sportowych” podaje się, że „Wszystkie Policyjne Kluby sportowe obowiązuje jednolity statut, jednolite barwy klubowe oraz jednolite prowadzenie administracji.” (Rozkaz nr 743 Komendanta Głównego Policji Państwowej, Warszawa, dnia 12 marca 1938 r.)

Na podstawie zachowanych zdjęć policyjnych sportowców na stronach gazety policyjnej „Na Posterunku”, możemy stwierdzić, że na ogół przestrzegano ustalonych zasad, co do stroju sportowego, aczkolwiek zdarzały się czasem pewne odstępstwa polegające na  stosowaniu odmiennej kolorystyki stroju lub dodaniu niecodziennych elementów zdobniczych stroju.
Przykładem mogą być zawodnicy PKS m.st. Warszawy, którzy na zawodach lekkoatletycznych w Poznaniu w lutym 1938 r. mieli ciemne koszulki oraz białe spodenki. Na koszulkach naszyto policyjne palmety. („Na Posterunku”, nr 8 1938)

Drużyna piłkarska z PKS z Wysokiego Mazowieckiego, nosiła standardowe piłkarskie koszulki z poprzecznym ciemnym szerokim paskiem na piersi.

Drużyna piłkarska PKS Poznań nosiła stroje całkowicie w ciemnych kolorach, prawdopodobnie w całości granatowe z białym kołnierzykiem oraz białą taśmą sznurowania wokół szyi. Na piersi umieszczona była duża tarcza Policyjnych Klubów Sportowych.

Koszulki w podobnych kolorach nosili zawodnicy PKS z Przemyśla. Do tego spodenki w kolorze białym.

Zawodnicy PKS Katowice w trakcie meczu bokserskiego z bokserami z Brna, jaki odbył się w Katowicach w 1933 r. nosili białe podkoszulki z tarczą z orłem piastowskim na piersiach.

Lekkoatleci zwyczajowo ubierali się na zawodach w białe koszulki na ramiączkach lub z krótkim rękawem. Do tego szorty w kolorze ciemnogranatowym.

W szermierce zakładano klasyczne plastrony szermiercze. 
W dyscyplinach takich jak jeździectwo, strzelectwo czy też inne wojskowe dyscypliny sportowe, jak np. rzut granatem, bieg z przeszkodami, pływanie, biegi, marsze lub jazda na rowerze w oporządzeniu, obowiązywało umundurowanie służbowe lub ćwiczebne.

Ciekawe stroje prezentowali kolarze należący do PKS w Łucku. Nosili bluzy podzielone na pola w dwóch kolorach, z długimi rękawami, kołnierzykami i pasami z otworami na sznurowanie bluz w odwrotnych kolorach (efekt szachownicy).

Od 1925 r., w Policji Państwowej służyły też kobiety. Pracowały głównie w policji śledczej zwalczając prostytucję, handel kobietami oraz inne patologie, związane ze sferą sanitarno – obyczajową. W trakcie ich szkolenia, tak jak i w przypadku mężczyzn, kładziono nacisk na sprawność fizyczną. Nieodłącznym elementem było wychowanie fizyczne a także umiejętność samoobrony. Funkcjonariuszki angażowały się również w policyjny ruch sportowy. Na podstawie zachowanych zdjęć możemy uznać, że ich strój sportowy był podobny do stroju męskiego. Składał się z ciemnogranatowych szortów oraz białej koszulki z krótkim rękawkiem oraz kołnierzykiem. Do tego białe skarpetki oraz obuwie sportowe typu tenisówki, potocznie zwane pepegami (nazwa wywodzi się od nazwy polskiej firmy Państwowy Przemysł Gumowy – Pe Pe Ge).

W związku z obchodami 100-lecia sportu w Policji, w trakcie Festiwalu Sportu z okazji Święta Policji i pikniku rodzinnego, które odbyły się na warszawskiej Agrykoli w dniu 25 lipca 2026 r., na jednym ze stoisk promocyjnych, zostały zaprezentowane stroje sportowe wzorowane na przedwojennych. Stroje prezentowali członkowie policyjnej reprezentacji kobiet i mężczyzn w piłce nożnej.

Karol Karasiewicz / Wydział Edukacji Historycznej Gabinetu KGP

Bibliografia:

Kalendarzyk Policji Województwa Śląskiego 1926 r., Śląska Biblioteka Cyfrowa

„Na posterunku”, nr 32, R. 10, 11 sierpnia 1928 r., POLONA,
„Na Posterunku”, nr 39, R. 14, 24 września 1932 r., CRISPA -UW
„Na Posterunku”, nr 35, R. 18, 30 sierpnia 1936 r., CRISPA -UW
„Na Posterunku”, nr 35, R. 21, 27 sierpnia 1937 r., CRISPA-UW,
„Na Posterunku”, nr 37, R. 19, 12 września 1937,  CRISPA-UW,
„Na Posterunku”, nr 42, R. 19, 17 października 1937 r., CRISPA-UW
„Na Posterunku”, nr 8, R. 20, 20 lutego 1938 r., CRISPA -UW
„Na Posterunku”, nr 26, R. 20, 26 czerwca 1938 r., CRISPA -UW
„Na Posterunku”, nr 32, R. 20, 7 sierpnia 1938 r., CRISPA -UW
„Na Posterunku”, nr 36, R. 20, 4 września 1938 r., CRISPA-UW,
„Na Posterunku”, nr 39, R. 20, 25 września 1938 r., CRISPA -UW
„Na Posterunku”, nr 35, R. 21, 27 sierpnia 1939 r., CRISPA-UW

„Prosta Droga. tygodnik dla kobiet: organ Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet. Nr 26 R. 6, 31 sierpnia 1935 r. CRISPA-UW

„Przegląd Sportowy” R. 6 1926 nr 48, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa

Rozkaz nr. 743 Komendanta Głównego Policji Państwowej, Warszawa, dnia 12 marca 1938 r.), Archiwum Akt Nowych

„Stadjon” tygodnik ilustrowany poświęcony sprawom sportu i przysposobienia wojskowego. 1926 nr 42 - Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa

W. R. Staniszewski, „Policyjny Wielobój Sportowy” „Na Posterunku”, nr. 22 29 maja 1938 oraz nr. 23. 5 czerwca 1938 r., Crispa-UW

Strony interentowe:
https://www.r-gol.com/info/blog/historia-koszulki-reprezentacji-polski-kolory-wzory-producenci-numery

https://rasowear.pl/Moda-w-kolarstwie-jak-zmienialy-sie-stroje-kolarskie-na-przestrzeni-lat-blog-pol-1758529192.html

https://footballthrift.shop/numery-na-koszulkach-pilkarzy-co-oznaczaja/

https://www.vogue.pl/a/jak-powstala-i-zmieniala-sie-sportowa-moda

https://rennwear.com/pl-PL/blog/historia-sportowej-mody-od-pierwszych-strojow-kolarskich-i-pilkarskich-po-najnowsze-trendy-w-odziezy-fitness-1676360604

https://pehasports.com/historia-pilki-noznej-w-polsce/

https://historiawisly.pl/wiki/index.php?title=Stroje_sportowe_%28pi%C5%82ka_no%C5%BCna%29