Policjanci w walce i służbie w Powstaniu Warszawskim. Dzień 1
W ramach obchodów 82. rocznicy Powstania Warszawskiego prezentujemy cykl reportaży poświęconych funkcjonariuszom Policji Państwowej. Aby przywrócić pamięć o losach cichych bohaterów, przybliżymy ich historie, niezłomne postawy oraz służbę w konspiracji.
Dzisiaj, w dniu 1 sierpnia 1944 roku, padł rozkaz wybuchu powstania. Godzina odwetu wybiła. (…) Zbliża się godzina „W”. Wytęskniony dzień walki nastąpił. Słychać strzelaninę na Żoliborzu, podobno żołnierze tam nerwowo nie wytrzymali i wcześniej zaczęli działania zaczepne. Odgłosy strzałów zbliżają się do nas. Nagle na plac Krasińskich wjechały czołgi i samochody pancerne kierujące się na Żoliborz. Jest już godzina 17 – odpowiednia chwila, aby Niemców zaatakować. Żołnierze samorzutnie otworzyli ogień. Z domów Miodowa 24 i Długa 15 padają pierwsze strzały. Po nich nastąpiła kanonada. Posypały się szyby, są już pierwsi ranni, znoszą ich do bramy i na dziedziniec kościoła Garnizonowego.
Lucjan Fajer, Żołnierze Starówki. Dziennik bojowy kpt. Ognistego, Warszawa 1957.
Mjr Bolesław Kontrym (1898-1953) ps. Żmudzin, Biały, Bielski, Cichocki, Bolesław, Baca, Wilczyński, vel Bolesław Konopacki .
„Żmudzin” skoczył ze spadochronem do okupowanej Polski w nocy 1/2 września 1942 r. w operacji lotniczej „Smallpox” na placówkę odbiorczą „Rogi”, będącą na terenie nadleśnictwa Łoś-Rogatki – 16 km na północny wschód od Grójca. Przydzielony został do organizacji dywersyjnej „Wachlarz”, gdyż po aresztowaniu Alfreda Paczkowskiego ps. Wania, był dowódcą III odcinka. Współorganizował akcję odbicia więźniów w Pińsku, którą przeprowadzono 18 stycznia 1943 r. pod dowództwem por. Jana Piwnika ps. Ponury. W marcu 1943 r. był krótko dowódcą Kedywu Okręgu Brześć AK. Skierowany został do Delegatury Rządu RP na Kraj i przydzielony do Głównego Inspektoratu Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa, jako zastępca inspektora głównego oraz szef służby śledczej. Był współpracownik Oddziału II Komendy Głównej AK (wywiad, kontrwywiad).
W Powstaniu Warszawskim „Żmudzin” walczył jako dowódca 4 kompanii Zgrupowania „Bartkiewicza” oraz dowódca odcinka taktycznego Królewska - Kredytowa - pl. Małachowskiego.
1 sierpnia 1944 r. pół godziny przed godz. 17.00 żołnierze „Żmudzina” uczestniczyli wraz z plutonem Cichociemnego Ludwika Witkowskiego ps. „Kosa” w ataku na hotel „Victoria” (ul. Jasna 22). W zdobytym budynku ulokowany został sztab Okręgu AK z płk. Antonim Chruścielem ps. „Monter”. Później sztab przeniesiono do gmachu PKO oraz kina „Palladium”.
„Żmudzin” rozpoczął powstanie punktualnie o godz. 17.00, wyszedł na balkon w budynku przy pl. Dąbrowskiego i otworzył ogień (z rewolweru) do żandarmów niemieckich. Został wówczas ranny w rękę i nogę. Oddział dyspozycyjny Delegatury Rządu na Kraj „ Podkowa”, dowodzony przez „Żmudzina”, był odpowiedzialny za obronę tego rejonu. W dniu 3 sierpnia 1944 r. dowódca Obwodu Warszawa Śródmieście ppłk Franciszek Edward Pfeiffer ps. „Radwan”, powierzył kpt. „Żmudzinowi” zorganizowanie ataku na PAST-ę. Pluton był gotowy do akcji: trzy drużyny liczące dwudziestu paru chłopaków i trzy dziewczyny z noszami. „Żmudzin” powiedział wtedy kilka żołnierskich słów, było to ulubione powiedzonko kapitana, gdy wysyłał ludzi na niepewną akcję: ni puchu, ni pierza! Co miało zapewnić powodzenie w czasie akcji.
Z pl. Dąbrowskiego o godz. 23.45 wyruszył oddział szturmowy ppor. „Ryskiego” i „Podkowa” z kpt. „Żmudzinem”. O godz. 1.00 4 sierpnia w bramie kamienicy zdetonowano ładunek wybuchowy i powstańcy wdarli się do budynku PAST-y, wsparli walczących na pierwszym i drugim piętrze. „Żmudzin” po raz kolejny został ranny, dwukrotnie pociskami ckm. Patrol sanitarny wyniósł go na noszach. Wcześniej zdążył jednak wysłać gońca do ppłk. „Radwana” z prośbą o zgodę na użycie benzyny do podpalenia gmachu. Pozwolenia jednak nie otrzymał. Dowództwo przekazano wówczas por. „Ryskiemu”. Szturm zakończył się niepowodzeniem. Zadanie nie zostało wykonane. Starcie zakończyło się ok. 5 rano, straty po stronie powstańców: 8 zabitych i 18 rannych . Po powrocie ze szpitala Bolesław Kontrym przekształcił swój oddział w 4 kompanię. W dniu 14 sierpnia zajął stanowiska w Gimnazjum im. Mikołaja Reja.
23 sierpnia 2. pluton 4 kompanii uczestniczył w zdobyciu kościoła św. Krzyża i Komendy Policji (straty: 10 zabitych i kilkunastu rannych). Dnia 27 sierpnia Rozkazem nr 23 Komendy Warszawskiego Okręgu AK kpt. „Żmudzin” otrzymał Krzyż Walecznych „za wykazaną odwagę w walce”. W ostatnim dniu sierpnia 4 kompania uczestniczyła w natarciu, które miało otworzyć drogę odwrotu obrońcom Starego Miasta, niestety skończyła się niepowodzeniem. Kolejne informacje na temat Kontryma pojawiły się w meldunku niemieckiej policji bezpieczeństwa dla dowództwa Grupy Bojowej Reinefartha z 6 września 1944 r.: Powstańcy otrzymują na Kredytowej 3 posiłki dziennie, w tym gotowany w restauracji obiad a dowodzący kapitan na Kredytowej nazywa się Żmudzin. W nocy z 8/9 września odbyła się narada i wówczas Kontrym stwierdził: nie można pozostawić ludności cywilnej na łasce Niemców. Kilka dni później 12 września B. Kontrym został ranny podczas inspekcji oddziałów powstańczych, ulokowanych w oficynie budynku przy ul. Kredytowej 4. Otrzymał postrzał w okolice oka i natychmiast został przeniesiony do powstańczego szpitala na terenie Śródmieścia Południowego. Od 12 do 19 września kapitan przebywał w szpitalu. Od razu po wyjściu ze szpitala - z czarną opaską na oku, pojawił się na stanowisku kompanii. Jego decyzją było wydanie rozkazu zniszczenia niemieckiego bunkra. W tym czasie płk Edward Pfeiffer „Radwan” wystąpił z wnioskiem o awansowanie kpt. „Żmudzina” na stopień majora. W czasie powstania B. Kontrym był czterokrotnie ranny. Za swoja odwagę został odznaczony 27 sierpnia 1944 r. Krzyżem Walecznych po raz trzeci oraz 15 września 1944 r. orderem Virtuti Militari V klasy. Po kapitulacji Warszawy przebywał w obozach jenieckich: Lamsdorf, Falingbostel, Bergen-Belsen, Gross-Born, Sandbostel. Po ucieczce z ostatniego obozu, przedostał się do Polskich Sił Zbrojnych i 2 maja 1945 dotarł do 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Po zakończeniu wojny 11 czerwca 1946 r. został awansowany na majora ze starszeństwem.
W 1947 r. powrócił do kraj, ale już 13 października 1948 r. został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. Więziony był m.in. na ul. Rakowieckiej w Warszawie. Po latach tortur w roku 1952 został skazany na karę śmierci, a wyrok wykonano 2 stycznia 1953 r. Dopiero w 1957 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy uniewinnił i zrehabilitował Bolesława Kontryma.
opr. Małgorzata Ewa Rosen / gł. specjalista WEH GKGP
Źródło: Zbiory historyczne KGP; AAN, Akta byłych funkcjonariuszy Policji Państwowej, Straży Więziennej, Korpusu Ochrony Pogranicza i Straży Granicznej.
1. Bolesław Kontrym - od roku 1909 uczył się w Korpusie Kadetów w Jarosławiu nad Wołgą w Rosji. Następnie przerwał naukę i w 1915 r. wstąpił na ochotnika do armii rosyjskiej. Od stycznia 1917 r. był dowódcą konnego oddziału zwiadu 650 Pułku Piechoty. Następnie 1 grudnia 1917 r. został awansowany na stopień porucznika. Przeszedł do oddziałów polskich formujących się w Rosji, od lutego 1921 r. został słuchaczem Akademii Sztabu Generalnego w Moskwie. W 1922 r. nawiązał kontakt z attaché wojskowym przy Poselstwie RP, płk. Romualdem Wolikowskim, dostarczając mu liczne informacje o charakterze wywiadowczym. Wkrótce nielegalnie przekroczył granicę z Polską. 13 lipca 1923 r. B. Kontrym wstąpił do Policji Państwowej, początkowo jako aspirant, kierownik placówki w Baranowiczach, podległej XV Okręgowej Komendzie Policji Państwowej w Nowogródku. W 1926 r. ukończył Oficerską Szkołę Policji Państwowej w Warszawie, a od 1934 r. był zastępcą naczelnika Urzędu Śledczego Komendy Wojewódzkiej Policji Państwowej w Lublinie. W 1936 r. został naczelnikiem Urzędu Śledczego Policji Państwowej w Białymstoku. Po awansie na stopień komisarza, od początku 1939 r. został naczelnikiem Urzędu Śledczego Policji Państwowej w Wilnie. Podczas kampanii wrześniowej 1939 r. przekroczył granicę polsko-litewską i został internowany w obozie Kołdatowo pod Kownem. Następnie uciekł przez Tallin, Rygę, Bergen (Norwegia) oraz Wielką Brytanię dotarł statkiem „Estonia” do Sztokholmu, po czym 10 grudnia 1939 do Paryża (Francja). Zameldował się w Sztabie Naczelnego Wodza, wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Został przeszkolony ze specjalnością w dywersji, uczestniczył w kursie dywersyjno-strzeleckim, następnie w kursie spadochronowym. Został zaprzysiężony na rotę ZWZ/AK 7 kwietnia 1942 w Londynie i awansowany na stopień kapitana 1 września 1942 r.
2. 20 sierpnia 1944 r. żołnierze batalionu „Kiliński” przy wsparciu innych oddziałów pokonali silnie Niemców i zdobyli PAST-ę. Do polskiej niewoli dostało się ponad 110 niemieckich żołnierzy, funkcjonariuszy SS i formacji pomocniczych.
