Policjanci w walce i służbie w Powstaniu Warszawskim. Dzień 2
W ramach obchodów 82. rocznicy Powstania Warszawskiego prezentujemy cykl reportaży poświęconych funkcjonariuszom Policji Państwowej. Aby przywrócić pamięć o losach cichych bohaterów, przybliżymy ich historie, niezłomne postawy oraz służbę w konspiracji.
Na odcinku Pałacu Blanka – Ratusz, Kanoniczki – Bank Polski trwały od samego rana walki oczyszczające. Szczekaczki nieprzyjaciela na placu Teatralnym usiłują odebrać ducha ludności polskiej. Nawołują do zaprzestania walki, bo tam, gdzie są powstańcy – domy zostaną zburzone. Mimo to powstańcy odpowiadają strzałami.
Lucjan Fajer, Żołnierze Starówki. Dziennik bojowy kpt. Ognistego, Warszawa 1957.
Komisarz Stanisława Filipina Paleolog (1892-1968) pseud. Monika, Zofia, Łuck (1).
W dniu 1 sierpnia 1944 r. kom. Paleolog rozlokowała oddziały kobiece w fabrykach i zgłosiła się do grupy „Chrobry II”, gdzie została kierowniczką kontrwywiadu. W oddziale II grupy „Chrobry” pracowała jako kierowniczka Referatu K. pod rozkazami mjr. „Mecenasa”. Po ponownym nawiązaniu kontaktów z władzami m.in. kom. „Cieśla-Ryszard” i p. Ernestem „Jaworskim”, pracowała nadal w Obwodzie Śródmieście, w kierownictwie produkcji zbrojeniowej, jako robotnica przy obróbce granatów. Po powstaniu 6 października 1944 r. znalazła się w szpitalu Czerwonego Krzyża przy ul. Jaworzyńskiej 2, wskutek zakażenia krwi od zatarcia palców pilnikiem. Następnie zachorowała na zapalenie opłucnej. Z powodu zasypania kamienicy przy ul. Górskiego, doznała złamania obojczyka. Od 1 sierpnia do 15 września 1944 r. działała w Okręgu Warszawskim, następnie od 15 września do 5 października 1944 r. w pod obwodzie Śródmieście Południowe, jako kierownik produkcji uzbrojeniowej. Do 7 września 1945 r. była w zadaniach konspiracyjnych Kraków (2).
Stanisława Grabowska ps. „Kotka” z Żeńskich Oddziałów Bezpieczeństwa Przemysłu Okręgu Warszawskiego okres okupacji wspominała następująco: Pani Zofia – Paleolog na kilku zebraniach zapoznała mnie z komendantkami fabryk. Grupy szkoleniowe liczyły 8-10 kobiet. Moimi kontaktami były fabryki Warszawy, Pragi, Ursus, Piastów, Pruszków i Żyrardów. (…) Komendantką naczelną była kpt. Stanisława Paleolog. Wykładowcami na kompletach byli oficerowie oraz policjanci mundurowi, członkowie konspiracji, którzy mogli chodzić z bronią, oficerowie Straży Pożarnych, lekarze. Szkolenia dotyczyły walki i pełnienia służby ochronnej i wartowniczej w obiektach przemysłowych, służby sanitarnej, gaszenia pożarów, zapewnienie wyżywienia całemu oddziałowi, jak i męskim oddz. obronnym i pomocy oddziałom żeńskim z innych fabryk (3).
Po wojnie obawiając się aresztowania, 10 sierpnia 1946 r. S.F. Paleolog opuściła kraj. Zamieszkała w Anglii, gdzie napisała historię polskiej przedwojennej policji kobiecej, która przetłumaczona na język angielski została opublikowana w 1957 r. pt. „The Women Police of Poland 1925 to 1939”.
Małgorzata Ewa Rosen / gł. specjalista WEH GKGP
1. Ukończyła we Lwowie Akademię Handlową i wstąpiła do Polskiej Organizacji Wojskowej. W latach 1918 i 1919 należała do organizacji zbrojnej Ochotniczej Legii Kobiet. Jesienią 1919 r. awansowała do stopnia kaprala. Oddelegowana do Warszawy w 1920 r. organizowała oddziały wartownicze OLK. 15 kwietnia 1925 r. została dowódcą kompanii szkolenia pierwszego kursu dla 30 policjantek. Po ukończeniu kursu otrzymała stopień st. przod. PP i została kierownikiem kobiecej Brygady Sanitarno-Obyczajowej Urzędu Śledczego Stołecznej Komendy PP. Od 1935 r. kierowała Referatem Policji Kobiecej w Centralnej Służbie Śledczej. We wrześniu 1939 r. wraz z Komendą Główną PP i funkcjonariuszkami z kompanii szkolnej została ewakuowana na Wołyń. Dołączyła do Samodzielnej Grupy Operacyjnej Polesie gen. bryg. Franciszka Kleeberga i została łączniczką. Następnie wróciła do stolicy i wstąpiła do Służby Zwycięstwu Polski. Od listopada 1939 r. do czerwca 1943 r. służyła w kontrwywiadzie w Wydziale II KG ZWZ. W lipcu 1943 r. w komórce „Cieśla-Ryszard” zajmowała się organizowaniem i szkoleniem kobiecych grup wywiadowczo-dywersyjnych działających w opanowanych przez Niemców zakładach pracy. Organizowała Oddziały Kobiecy PKB, cywilnej formacji policyjnej podległej Delegatowi Rządu na Kraj. Uczestniczyła w Powstaniu Warszawskim.
2 Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, Odpis z rękopisu Filipiny Stanisławy Paleolog z akt weryfikacyjnych z 1946 r., Studium Polski Podziemnej, Londyn, WSK/1731.
3. Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, Ze wspomnień Stanisławy Grabowskiej [w:] Odpis z rękopisu Filipiny Stanisławy Paleolog z akt weryfikacyjnych z 1946 r., Studium Polski Podziemnej, Londyn, WSK/1731.
