Policyjna przystań wioślarska w Warszawie - Z kart historiiHistoria i Tradycja

Początki

W przedwojennej Warszawie uprawiano wiele dyscyplin sportowych. Wśród nich znaczące miejsce zajęły sporty wodne, takie jak pływanie, wioślarstwo, kajakarstwo oraz żeglarstwo. Powszechne zainteresowanie sportami wodnymi odzwierciedlało ideę spędzania czynnie wolnego czasu na świeżym powietrzu. O skali popularności sportów wodnych może świadczyć to, że w owym czasie w stolicy działały 22 przystanie wioślarskie należące do różnych klubów sportowych zrzeszających sympatyków sportów wodnych.

Najbardziej popularnymi były: Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie (WTW) którego przystań znajdowała się na lewym brzegu Wisły na południe od Mostu im. Księcia Józefa Poniatowskiego, potocznie zwanego „Poniatoszczakiem”. Na tym samym brzegu rzeki znajdowały się przystanie: Klubu Wioślarskiego "Wisła", Warszawskiego Klubu Wioślarek. Akademickiego Związku Sportowego. Na północ od „Poniatoszczaka”, znajdował się Stołeczny Oficerski Yacht-Klub R.P.

Na praskim brzegu Wisły znajdowały się w sąsiedztwie warszawskiego ZOO przystań Związku Urzędników Kolejowych RP, na wysokości portu praskiego przystań Klubu Sportowego "Rodzina Urzędnicza", na południe od niej przystań Związku Urzędniczych Stowarzyszeń Sportowych "Zjednoczenie" i przystań im. dr. Borysa Ferbera Żydowskiego Klubu Sportowego "Makabi". Na południe od „Poniatoszczaka”, na wysokości Saskiej Kępy, miejsce swoje znalazły przystanie: polskiego oddziału YMCA, Yacht Klubu Polski wraz z hangarem oraz Klubu Wodnego Kolejowego Przysposobienia Wojskowego. 

Między przystaniami Yacht Klubu Polski i Klubu Wodnego Kolejowego Przysposobienia Wojskowego,  mieściła się przystań wodna Policyjnego Klubu Sportowego. Przedwojenny adres to Wybrzeże Saskiej Kępy 1 (pierwotnie Miedzeszyńska 3/5, a adres dzisiejszy Wał Miedzeszyński 389).

Komisariat rzeczny Policji Państwowej w okresie międzywojennym znajdował się też na prawym brzegu Wisły na północ od praskiego przyczółku Mostu Kierbedzia, pod adresem Wybrzeże Helskie 64, naprzeciw Cytadeli Warszawskiej.

Sporty wodne były dziedziną popularną także wśród policjantów. Powodzeniem cieszyły się wioślarstwo oraz kajakarstwo. Ich uprawianie dawało okazję do czynnego spędzania czasu na łonie natury. Wraz z powstawaniem Policyjnych Klubów Sportowych zaczęły się przy nich tworzyć sekcje sportów wodnych. Oczywiście warunkiem był dostęp do wody – rzeki lub otwartych zbiorników wodnych. Takie sekcje powstały w wielu Policyjnych Klubach Sportowych na przykład w Bydgoszczy, Kaliszu, Łucku, Kobryniu czy Stołpcach.

W Warszawie policyjni wodniacy zwykle korzystali z gościnności lokalnych towarzystw wioślarskich. Sporty wodne znalazły się w programie dyscyplin III Ogólnopolskich Zawodów Sportowych Policji Państwowej w 1928 r. Z racji tego, że zawody odbywały się na początku września 1928 r., konkurencje wodne zrealizowano wcześniej, w dniach 4 i 5 sierpnia. Polami dla policyjnej rywalizacji dyscyplin pływackich stały się – pływalnia Ż.A.K.S. (Żydowskiego Akademickiego Klubu Sportowego, ale chodzi o Ż.A.S.S. - Żydowskie Akademickie Stowarzyszenie Sportowe [w:] Gawkowski, Robert, 2007 r., str. 244 – 246,) znajdująca się na Jeziorku Kamionkowskim w Parku Skaryszewskim im. Ignacego Jana Paderewskiego, a dla dyscyplin wioślarskich na różnych dystansach rzeka Wisła z metą na przystani klubu wioślarskiego „Wisła” (W.T.W.) („Na posterunku”, nr 38. 22.09.1928 r.).

Powstawanie przystani i jej twórcy

Na początku lat 30. XX wieku, w Policyjnym Klubie Sportowym m.st. Warszawa podjęto decyzję co budowie własnej przystani wodnej. Środki finansowe przeznaczone na budowę przystani pochodziły „[… z dobrowolnych składek i opodatkowania się członków, które w sumie wynosiły po 1 zł. miesięcznie na członka.” („Sport Wodny1936.06 R.12 nr 10, str. 185,).

Budynek przystani zaprojektował architekt inż. Eugeniusz Piotrowski wspólnie z Zygmuntem Piotrowskim (bracia?) (https://www.warszawa1939.pl/obiekt/miedzeszynska-policyjny) . Budowę wykonał inż. dróg i mostów Franciszek Rostkowski. 

Warto na chwilę zatrzymać się przy projektantach przystani.
Eugeniusz Piotrowski był młodym i wybitnym, dobrze zapowiadającym się architektem. Zmarł młodo, 7 października 1937 r. Z noty pośmiertnej zamieszczonej w „Komunikacie SARP”, Organu Stowarzyszenia Architektów Rzeczypospolitej Polskiej, w numerze 10, z października 1937 r., dowiadujemy się, że Eugeniusz Piotrowski:
„[…] stał się wartościowym architektem już w latach najmłodszych, kiedy po ukończeniu Państwowej Szkoły Budownictwa, będąc jeszcze studentem Wydziału Architektury i pracując już intensywnie w biurach architektonicznych, znajdował czas i możność przystępowania do konkursów.” Był autorem jednej z prac przesłanych na konkurs na projekt Kościoła Opatrzności Bożej w Warszawie.
„Zostaje mu powierzona budowa Policyjnego Klubu Sportowego nad Wisłą, domów robotniczych w Gdyni i na Pradze, domów mieszkalnych na Służewcu, na Saskiej Kępie,
przy ul. Wiśniowej, przy ul. Wejnerta w Warszawie, domów mieszkalnych w Liskowie
i w Skolimowie.” I wielu innych.
Piotrowski był zaangażowany w budowę Dworca Głównego w Warszawie, jako kierownik Referatu Architektonicznego. Działał społecznie w wielu organizacjach i stowarzyszeniach zrzeszających architektów polskich, jako członek Zarządu Głównego Stowarzyszenia Architektów Rzeczpospolitej Polskiej (SARP), Sekretarz Sądu Fachowego, pierwszy Sekretarz Generalny i długoletni Skarbnik SARP., Członek Kolegium Sędziów i Sekretarzy Konkursowych, Przewodniczący Funduszu Zapomogowego SARP.
„Jako doskonały praktyk i znawca rzemiosł budowlanych zostaje powołany na asystenta Katedry Budownictwa na Wydziale Architektury. Z zapałem i wytrwałością naucza młodszych kolegów tego, do czego doszedł drogą własnej ciężkiej pracy. Niezmordowanie aktywny, przyczynia się wybitnie do rozwoju Muzeum Próbek Budowlanych na Wydziale.”

Z kolei Zygmunt Piotrowski, prawdopodobnie brat Eugeniusza, został zamordowany w Katyniu w 1940 r. (https://www.archimemory.pl/pokaz/zygmunt_piotrowski,40668 In Memoriam. Pamięci Architektów Polskich)
Nadzorujący prace budowlane inż. dróg i mostów Franciszek Rostkowski mieszkał przy ulicy Lelewela 18 (wg. Spisu abonentów warszawskiej sieci telefonów Polski 1937/1938)

Architekci zaprojektowali przystań P.K.S. m.st. Warszawy, w modnym w owym czasie stylu modernistycznym, jako prosty, funkcjonalny, elegancki i estetyczny kompleks budynków
położony na prawym brzegu Wisły, pomiędzy brzegiem rzeki a wałem przeciwpowodziowym, na którego szczycie biegła ulica.

Na podstawie zachowanych nielicznych zdjęć oraz negatyw planu obiektu umieszczonego w artykule poświęconemu zmarłemu Eugeniuszowi Piotrowskiemu opublikowanego w numerze 8 czasopisma „Architektura i Budownictwo” z 1937 r., można pokusić się o skromną rekonstrukcję przystani.

Budynek przystani wodnej P.K.S. m. st. Warszawy, tworzyły wysoki, murowany, prawdopodobnie betonowy taras w planie wydłużonego prostokąta, zamkniętego od północy i od południa półokręgami. Od strony wału, na fundamencie równym w wysokości z tarasem, dobudowane były do tarasu centralnego pomieszczenia o różnym przeznaczeniu, przykryte płaskimi dachami.

Patrząc na przedstawienia fotograficzne przystani, widzimy, że w układzie pionowym budynek tworzą trzy poziomy tarasów, każdy o różnej powierzchni. Zarys budynku widoczny z rzeki lub z lewego brzegu Wisły, przypominała stylizowaną sylwetkę statku żeglugi śródlądowej, gdzie taras główny to kadłub, budynki z płaskimi dachami to nadbudówki. Część budynku w formie smukłego wąskiego bloku ustawiona od strony Saskiej Kępy to dominujący nad całością komin. Tutaj znajdowało się wejście główne na teren przystani, które prowadziło z ulicy biegnącej na koronie wału.

Pod tarasem, w wysokim przyziemiu, znajdowały się pomieszczenia gospodarcze, magazyny przeznaczone na przechowywanie sprzętu pływackiego, zamykane dwuskrzydłowymi drzwiami. Między tymi drzwiami znajdowały się prostokątne okna.
Wzdłuż ścian bocznych tarasu głównego, biegły trzy ciągi schodów którymi można było się dostać na plażę i tereny przybrzeżne. Dwoje schodów znajdowało się od strony rzeki, przy przeciwległych skrajach tarasu głównego. Trzecie schody znajdowały się przy terasie od strony wału.

Budynek główny, posadowiony na wysokim fundamencie między wałem a tarasem głównym, składał się z czterech elementów, tworzących formę nadbudówki.
W centrum znajdowała się dwupiętrowa część w formie czworościanu, w której od strony rzeki, na całej szerokości ściany, znajdowały się na dwóch piętrach panoramiczne okna podzielone na trzy kwatery. Mniejsze, prostokątne okna znajdowały się na ścianach od strony północnej i od południowej. Płaski dach był otoczony z trzech stron murkiem, a od północy metalową balustradą. W ten sposób powstawał najwyższy poziom tarasowy przystani. Ta centralna bryła nachodziła na taras dochodząc niemalże do środka szerokości tarasu głównego.

Od północy, do bryły głównej, przylegał parterowy pawilon o płaskim dachu, pełniący różne funkcje związane z funkcją obiektu. Mogły znajdować się tu szatnie, biura lub magazyny.
Od południa, znajdował się większy pawilon z płaskim dachem. Ale dach ten nie zakrywał tylko znajdujących się tu pomieszczeń, ale nachodził jeszcze nad znaczną część tarasu głównego. W połowie jego szerokości dach wspierało jedenaście betonowych słupów, dając dodatkową przestrzeń przeznaczoną do celów rekreacyjnych, a może i dla małej gastronomii. Płaski dach otoczony była balustradą. W ten sposób powstał dodatkowy taras. Mogła się tu znajdować dodatkowa przestrzeń rekreacyjna, gdzie na leżakach wypoczywający klubowicze i ich goście zażywaliby kąpieli słonecznych. 

Ściany poszczególnych części budynków wypełniały kwadratowe lub prostokątne okna, ułożone tak aby przypominały okna rzecznych wycieczkowców.

Patrząc na zachowane zdjęcia, nie można stwierdzić z czego te „nadbudówki” mogły być wykonane. Czy konstrukcja była murowana czy też wykonana z drewna. Widzimy jedynie, że ściany zewnętrzne wydają się być oszalowane listewkami. Całość mogła być pomalowana białą farbą. Niemniej, styl architektoniczny przystani nawiązuje do kształtu statku, co było popularne w architekturą budynków związanych z aktywnością wodną człowieka.
Nie dziwi zatem, że zespół architektów zaprojektował budynek przystani wodnej P.K.S. m.st. Warszawy tak aby przypominał poczciwy wiślany parostatek.

W bliższym sąsiedztwie budynku przystani mogły znajdować się różne dodatkowe instalacje rekreacyjne jak na przykład boisko dla sportów zespołowych lub przestrzeń dla prac związanych z obsługą oraz konserwacją pływającego sprzętu sportowego.

Otwarcie

Uroczyste otwarcie przystani odbyło się 16 maja 1936 roku. Opis wydarzenia znajdujemy przede wszystkim w numerze 21. z dnia 24 maja 1936 r., gazety Policji Państwowej „Na Posterunku”, w dziale „Z życia policji”, w notce zatytułowanej „Poświęcenie przystani Policyjnego Klubu Sportowego m.st. Warszawy”. Uroczystość rozpoczęła się o godzinie 14.00. „Na uroczystość otwarcia przybyli: p. komendant główny P. P. gen. Kordjan Zamorski z małżonką, komisarz Rządu m. st. Warszawy [Władysław] Jaroszewicz, wiceprezydent m. st. Warszawy p. Wacław Graba-Łęcki, szef sztabu Kom. Gł. P. P. insp. [Juliusz] Kozolubski, komendant P. P. m. st. Warszawy podinsp. [Marian] Kozielewski oraz oficerowie Komendy Głównej P. P., Komendy P. P. wojew. warszawskiego i Komendy P. P. m. st. Warszawy.”

„Na zaproszenie przybyli delegaci Klubów wodnych m. st. Warszawy, delegaci poszczególnych jednostek policji m. st. Warszawy oraz liczni goście.
Reprezentowane były następujące kluby: Oficerski Yacht-Klub – komandor Klubu płk. Spałek, Yacht Klub Polski — dr. Zygmunt Rose, Liga Morska i Kolonjalna — inż. Korsak i kpt. portu Pleszczyński, Warszawski Klub Wioślarski — inż. Klein, Warszawski Klub Wioślarek — pp. Palędzka i Grabicka. Koło Sportu Wodnego Związku Legjonistów — prezes Malicki, Warszawski Klub „Syrena" — p. Cieślak, Oddział Wodny Towarzystwa „Sokół",
Klub Sportowy „Tramwajarz", Klub Sportowy „Makkabi", Związek Harcerstwa Polskiego.”

Przystań poświęcił ks. kanonik dr. Aleksander Fajęcki. Przy dźwiękach fanfar dokonano uroczystego podniesienia bandery. Przemówienie inaugurujące wygłosił nadkom. Mieczysław Tarwid, komendant Rezerwy Konnej (Dywizjonu Konnego), prezes warszawskiego Policyjnego Klubu sportowego. W swoim przemówieniu przedstawił historię powstania przystani, podkreślając rolę jaką odegrali członkowie klubu, którzy sfinansowali realizację projektu. „[…] budowę rozpoczęto w r. 1932 z dobrowolnych składek i opodatkowania się członków, które w sumie wynosiły po 1 zł. miesięcznie od członka.” Jak podaje autor relacji, wartość budynku wynosiła 62.000 ówczesnych złotych.

Po przemówieniu prezesa Tarwida głos zabrał wiceprezydent m. st. Warszawy dr Wacław Graba-Łęcki, w swoim przemówieniu wyraził „[…] w pięknych słowach podziw dla powstałej placówki sportowej policji, […] zapewniając, że władze miejskie, jak dotychczas, tak i dalszym ciągu będą miały na względzie rozwój sportu w policji.”

„Wojewoda Jaroszewicz ofiarował […] 500 zł., a ponadto przyobiecał przydzielić do pomocy przy pracach niwelacyjnych terenu przystani zastęp ludzi z kadr junackich.”

„Przy okazji otwarcia przystani dokonano chrztu 2 łodzi-hamburek. Rodzicami chrzestnymi byli: p. Zamorska oraz wiceprezydent m. st. Warszawy dr. Graba-Łęcki.”
Dla ciekawych wyjaśniamy czym jest hamburka. To niewielka płaskodenna łódź, wykonana z drewna lub innych materiałów. Posiada charakterystyczny wydłużony kształt. Cechą charakterystyczną tej łodzi są szyny i prowadnice, na których zamontowane jest ruchome siodło wioślarza. Długość łodzi wynosi ok. 6m. Łodzie te wykorzystywane były niegdyś w transporcie rzecznym i przybrzeżnym, w rybołówstwie i w sportach wodnych. Na przykład w Warszawie, hamburki wykorzystywano do celów sportowych w latach 20. i 30. XX wieku. 

„Po skończonych uroczystościach odbyły się popisy sportowe następujących sekcyj sportowych Policyjnego Klubu Sportowego: wioślarskiej w pełnym składzie, szermierczej, bokserskiej i zapaśniczej, następnie goście wysłuchali koncertu orkiestry reprezentacyjnej
policji m. st. Warszawy.”

Na wiślanej fali.

Wkrótce przystań wodna stała się ważnym, reprezentacyjnym obiektem P.K.S. m.st. Warszawy. Tutaj, poprzez podniesienie bandery uroczyście rozpoczynano sezon wioślarski, jak na przykład, w dniu 22 maja 1937 r., lub 7 maja 1939 r. W trakcie uroczystości odbył się chrzest kolejnych dwóch łodzi. Rodzicami chrzestnymi jednej z nich byli żona Komendanta Głównego Policji Państwowej gen. Kordiana Zamorskiego, pani Leokadia Zamorska oraz insp. Jan Płotnicki, drugiej – pani Jadwiga Kozielewska, żona Komendanta Stołecznego Policji Państwowej w Warszawie insp. Mariana Kozielewskiego oraz naczelnik Wędołowski. 

Organizowano tu wydarzenia związane nie tylko ze sportami wodnymi. 
20 sierpnia 1938 r. „odbyły się w przystani P.K.S. zawody piłki siatkowej drużyn pań i panów, pomiędzy P.K.O a P.K.S. Jak podaje autor relacji, umieszczonej w numerze 36. Gazety Policji Państwowej „Na Posterunku” z dnia 4 września 1938 r.:
„Zespół pań P. K. S. składał się z uczennic szkoły policyjnej, w składzie: pp. Leszczyńska, Dynówna, Rembelska, Plucińska, Zającówna, Jabłońska Po pięknej walce wygrywają panie z P. K. S. w stos. 30 : 22. Gorzej spisali się panowie, którzy wystąpili w składzie: Rzepa, Frühauft, Rodzewicz, Mykietowicz, Kamieński, Korczyński, zwyciężając w pierwszej rozgrywce, przegrywając drugą i trzecią, ogólny wynik 2 :1 dla P. K. O.”
(„Na Posterunku”, nr 36, 4 września 1938, str. 17,)

W roku 1939 w dniach 18 i 19 sierpnia odbył się Wojewódzki wielobój policyjny okręgu Warszawskiego, sprawnościowa rywalizacja policjantów. Jedna z dyscyplin – bieg kolarski na dystansie 30 kilometrów, rozpoczynał się o godzinie 16.00 właśnie sprzed wejścia na teren przystani. Zakończenie, wraz rozdaniem nagród, odbyło się również na terenie przystani wodnej P.K.S. m.st. Warszawy. ( „Z życia Policji” w „Na posterunku” nr 35, 28 sierpnia 1938 r.)

Dziś przystań nie istnieje. Budynek uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej lub został rozebrany w okresie powojennym. Obecnie znajdują się tam różne obiekty sportowo-rekreacyjne takie jak Plażówka Saska. Od północy, w latach siedemdziesiątych wyrosły Most i Trasa Łazienkowska.

Tekst. Karol Karasiewicz / Wydział Edukacji Historycznej Gabinetu Komendanta Głównego Policji

Bibliografia:
•    Architektura Polska, 1935 r., str. 42. Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej.
•    Drozdowski, Marian Marek, Warszawa w latach 1914-1939, PWN, 1990 r., str. 468, 
•    Gawkowski, Robert, Encyklopedia klubów sportowych Warszawy i jej najbliższych okolic w latach 1918-39, Warszawa, 2007,
•    „Komunikat SARP”, Organ Stowarzyszenia Architektów Rzeczypospolitej Polskiej, nr 10, październik 1937 r., str. 3-6., Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej,
•    Librach, Antoni, komisarz P.P., sekretarz Komisji Sportowej przy Kom. Gł. P. P. „Mistrzostwa sportowe Policji Państwowej na rok 1928. Na posterunku”, nr 38. 22 września 1928 r., str. 13. POLONA
•    „Poświęcenie przystani Policyjnego Klubu Sportowego m.st. Warszawy”, „Na Posterunku”, nr 21. 24 maja 1936 r., dział „Z życia Policji”, str. 10, CRISPA-UW
•    „Sport Wodny, dwutygodnik poświęcony sprawom wioślarstwa żeglarstwa, pływactwa turystyki wodnej i jachtingu motorowego”, 1936.06 R.12 nr 10, str. 185,
•    „Śp. Eugeniusz Piotrowski”, „Architektura i Budownictwo”, nr 8 1937 r., str. 317, Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej,
•    „Z tegorocznych Ogólnopolskich Zawodów Wodnych P. P. (4 i 5 sierpnia r. b.)”, „Na Posterunku”, nr 35, 1928 r., POLONA
•    „Z życia Policji” „Uroczyste podniesienie bandery na przystani P. K. S. m. st. Warszawy.”, „Na Posterunku”, nr 22, 1937, str. 12, CRISPA-UW
•    „Z życia Policji” „Z działalności P. K. S. w Warszawie.”, „Na Posterunku”, nr 36, 1938 r., str. 17, CRISPA-UW
•    „Z życia Policji”, ”Otwarcie sezonu na przystani Policyjnego Klubu Sportowego m st. Warszawy.”, „Na Posterunku”, nr 20, 1939 r., str. 16., CRISPA-UW
•    „Z życia Policji” „Z policyjnego wieloboju sportowego P.P. m.st. Warszawy.”, „Na Posterunku”, nr 35, 1939 r., CRISPA-UW
•    Strona poświęcona przedwojennej Warszawie: https://www.warszawa1939.pl/fotoplan